Stichting FOM

Meer informatie Bron: Persbericht TU Delft 11 mei 2009

Delfts 'nanomuurtje' cruciaal voor Herschel ruimtetelescoop

In de Europese ruimtetelescoop Herschel zit een cruciaal stukje Delftse technologie. Diep in de grote telescoop zitten twee 'muurtjes' van slechts twee nanometer dik, gemaakt door het Kavli Institute of Nanoscience van de TU Delft. Deze extreem kleine nanomuurtjes vormen het hart van de sensoren waarmee wetenschappers de gigantische sterrenstelsels in de ruimte gaan bestuderen. De lancering van de Europese ruimtetelescoop Herschel staat gepland voor donderdag 14 mei, om 15.12 uur. 'Herschel kijkt niet naar het licht van de sterren, maar naar infrarode straling van het stof tussen de sterren. De telescoop kan daardoor zien welke stoffen er in de ruimte voorkomen, bijvoorbeeld water. Omdat sterrenstof de basis is voor de vorming van sterren en planeten, is dat belangrijk onderzoek', zegt professor Teun Klapwijk van het Kavli Institute of Nanoscience. Professor Klapwijk is bij FOM werkgroepleider en programmaleider van het FP95 ERANET NanoScience programma.
Figuur 1. De Herschel Telescoop in de cleanrooms van ESA/ESTEC in Noordwijk, © ESA
vergroten Figuur 1. De Herschel Telescoop in de cleanrooms van ESA/ESTEC in Noordwijk, © ESA
Schop
Het waarnemen van de infraroodstraling door een telescoop is niet zo eenvoudig als het kijken naar zichtbaar licht, het vraagt om bijzonder hoogwaardige technologie en geavanceerde sensoren. De sensoren van de telescoop 'zien' de de straling uit de ruimte door gebruik te maken van 'tunneling', een fenomeen uit de kwantummechanica. Delftse wetenschappers bouwden een muurtje van twee nanometer dik tussen twee supergeleidende materialen. 'Normaal kunnen elektronen niet door dat muurtje heen, maar als er een stralingsdeeltje uit de ruimte op de sensor valt, krijgt een elektron in de supergeleider spreekwoordelijk een schop onder de kont. Met behulp van de energie van het ruimtedeeltje kan een elektron dan opeens wel door de Delftse nanomuur', aldus Klapwijk.

'Uit wat er wel en niet door onze nanomuur komt kunnen wetenschappers heel veel informatie halen over bijvoorbeeld de ijle gaswolken in de ruimte. Het is een fascinerend gevoel dat zoiets extreem kleins cruciaal is bij het onderzoek aan gigantisch grote sterrenstelsels.'

HIFI
Aan boord van de ESA-telescoop Herschel zijn drie instrumenten. De Delftse technologie zit in HIFI, het instrument dat is ontwikkeld onder leiding van het Nederlandse ruimteonderzoeksinstituut SRON. Voor twee van de waarneemgebieden van HIFI, ontwikkelde het Kavli Institute of Nanoscience de nanomuurtjes (officieel: supergeleidende tunneljuncties).

De Herschel ruimtetelescoop wordt gelanceerd vanuit Frans-Guyana, met hulp van een Ariane-5 draagraket. Aan boord van de raket zit ook de ruimtetelescoop Planck.